medium image
Foto: Joachim Rotteveel

Sgraffito aardewerk - Introductie

Sgraffito is de benaming voor roodbakkend aardewerk, waarbij in een aangebrachte witte sliblaag met behulp van een scherp voorwerp voorstellingen zijn ingekrast. Deze eeuwenoude oosterse decoratietechniek werd vanaf de middeleeuwen via Perzië en het Byzantijnse rijk in West-Europa geïntroduceerd. In de 15de en 16de eeuw pasten ook Hollandse pottenbakkers deze techniek toe op eenvoudig gebruiksaardewerk. De Collectie van Beuningen-de Vriese, die in 1983 werd ondergebracht in Museum Boijmans Van Beuningen, bevat een deelverzameling laatmiddeleeuws sgrafitto-aardewerk. Deze voorwerpen werden tussen 1450-1550 vervaardigd in diverse pottenbakkerijen in de Nederlanden. Ook bezit het museum enkele voorbeelden van Perzisch sgraffito-aardewerk die op deze website zijn te vinden.

De ingekraste religieuze en profane decoraties op het Nederlandse sgraffito-aardewerk, die variëren van eenvoudige motieven tot uitgebreide iconografische voorstellingen, maken deel uit van de laatmiddeleeuwse beeldcultuur. Mogelijk werd een deel van dit sgraffito-aardewerk naar aanleiding van speciale gelegenheden, zoals huwelijk, geboorte, de naamdagen van heiligen en vastenavond vervaardigd. Het assortiment aan gebruiksaardewerk dat versierd is met sgraffito-motieven is beperkt. Het zijn vooral schotels, boterschotels (op hoge voet), mengkommen, beslagkommen, papkommen, kookpotten, kookkannetjes die zijn voorzien van ingekraste motieven. Sommige grote schotels vertonen op de onderzijde nog steeds roetsporen omdat ze, ooit gevuld met warme gerechten, op een komfoor op de eettafel werden geplaatst. Ook oude messporen zijn soms nog op de voorwerpen te herkennen.

Op deze website zijn ook een aantal voorbeelden van Perzisch en Byzantijns sgraffito-aardewerk te vinden. Dergelijk aardewerk is wellicht een inspiratiebron geweest voor Hollandse pottenbakkers, die er decoraties op aanbrachten die zijn ontleend aan de eigen inheemse beeldcultuur. De Japanse kok en pottenbakker Rosanjin Kitaoji (1883-1959) stelde al in de jaren vijftig: Alle aardewerk is een kopie. De vraag is waar de kopie voor staat; met welk aspect van het origineel het wil wedijveren.

Toekomstig archeologisch en kunsthistorisch onderzoek naar Nederlands sgraffito-aardewerk en de iconografie van de gebruikte beeldmotieven zal meer inzicht geven in de diverse productiecentra van deze voorwerpen en de manier waarop het in de laatmiddeleeuwse samenleving functioneerde en betekenis kreeg.
AG-VD